El Correo Gallego

Tendencias » El Correo 2

Beatriz Busto: "O Nodo crea un discurso estereotipado de Galicia que ela mesma chegou a crer"

etnomusicóloga y antropóloga

05.02.2017 
A- A+

No seu estudo sobre o nodo e o folclore galego acuña o termo galaiquismo. Cómo sería a súa definición ?

Chamamos galaiquismo o discurso producido a partir de fora sobre a imaxe cultural de Galicia. Especialmente desde a perspectiva do nodo dende a España franquista. Para definir o termo contamos cunha teoría de Edward Said, un autor palestino que traballou moito na idea de cómo o orientalismo está construído, en realidade, a partir de occidente. Algo semellante acontece en Galicia. Nós o que tentamos facer é ver como esta dominación simbólica tamén se exerce a través dun discurso que comeza no nodo cun proceso discursivo, que ten que ver co tópico e o tópico é un indicador do estereotipo, que funciona para amosar unha Galicia subalternizada, moi tribalizada e absolutamente patriarcal. O nodo tiña potencial suficiente e poder evocador para que aquelas persoas que o viron pensasen: esto é Galicia.

Este discurso galaiquista detéctase dende os inicios do nodo ?

Non exactamente. En principio, nos anos cuarenta, as noticias teñen máis que ver coa lexitimidade política e institucional, uns actos, eso sí, sempre adornados polo folclore. O discurso galaiquista ten que ver máis cunha linguaxe que se desenvolve a partir dos anos 50, unha década na que hai tamén unha lingua máis documentalística sobre Galicia. O certo é que todas as que hoxe son comunidades autónomas aparecen reducidas a unha serie de estereotipos, que aínda que non sexa os mesmos, teñen un proceso discursivo similar. O estereotipo do galego non ten nada que ver co franquismo, xa ven de atrás. Pode darse dende a dereita ou dende a esquerda ou de calquera réxime político.

O seu estudo é o primeiro en vincular Galicia e o nodo. É esta ferramenta audiovisual suficientemente coñecida para o estudo da historia ?

Non. Atopas auténticas incógnitas. Non se traballou nin se fixo unha revisión social e educativa. Ademais do traballo que pode ser editada, falta unha reflexión. Mentres non hai ningunha reflexión é difícil ter un coñecemento dunha­ ferramenta que tiña a exclusiva da noticia durante trinta anos. Hai que pensar que foi o único órgano legitimado para producir novas e o único que non tiña que pasar pola censura.

  Será que o seu estudo aborda a cultura e, en concreto, o folclore galego dende o punto de vista institucional de Franco. Por que empregar precisamente o traballo non-do como unha arma?

 No inicio do estudo, en 2006, eu asistín a unha conferencia en Madrid de folclore e unha delas, no National Film Archive, mostrou como o nó podería ser susceptible de estudo musical. Vin estas imaxes representadas de Galicia nun corte de preto de 40 segundos. Aí o descoñecido abriuse, e podo entender que había unha enorme distorsión entre o que eu cría que era a miña cultura e o que vin naquelas imaxes.

O estudo durou dez anos. Eu entendo que o traballo de campo e o desa estigmatización sufrida como un nó fonte documental foi especialmente complicado...

Como antropóloga eu desenvolvín unha chea de traballo duro coa xente que formaba parte da noticia de xeito directo ou indirecto. Foi marabilloso o nivel humano, unha laboura moi emocionante, que se de-senvolveu entre 2009 e 2016. Levounos tanto tempo porque é un traballo moi complicado e lento. Había que gañarse a confianza e o respecto destas persoas. Falar do franquismo segue a ser moi difícil. Foi moi desalentador que te preguntaran, pero que queres facer ? É iso para qué é?... Queriamos atopar dous tipos de informantes. En primeiro lugar, os que chamamos indirectos, ou persoas que poden proporcionar información sobre a vida cultural, social ou real dun lugar filmado polo nodo nunha etapa concreta, pero que aínda que non aparecían en plano ou cámara, sí nos podían aportar esa distorsión sobre a súa vida e o que aparece na imaxe. Por outra banda, os informantes directos, ou aqueles que sí aparecen en plano e viviron como protagonistas a noticia. Especialmente as mulleres, que nos axudaron a descubrir o que apareceu na cámara e todo o que había atrás, por exemplo, o que era instantáneo o e que era acordado ou pactado.

Pensa que no nodo queda moito por investigar ?

Claro. E eu espero que, co tempo, saian máis investigacións sobre esta linguaxe cultural que foi construída e o que creo aínda máis interesante, que a día de hoxe segue a reproducirse. Habería que ver como de algunha maneira, podería ser revisada para desconstruila e construila doutro xeito. Finalmente, como eu digo que é unha tradición que se inventou pódese facer doutras formas e a través doutras fórmulas. Só en Galicia podería ser un estudo e invita ós lingüistas a traballar sobre o uso da lingua galega no nodo, ou a interpretación dos escritores históricos como, por exemplo, Rosalía ou Pondal, nestas imaxes.